مطالب و مقالات وابسته

فصلنامه های سال جاری

همه فصلنامه ها...

صخره های  سرگردان

رصد تلسکوپی شهابها

در اعماق خوشه قلائص

اجرام نزديک زمين

صخره های سرگردان

شصت سال پيش، زمانی که آنتوان اگزوپری در کتاب مشهورش « شازده کوچولو» سيارکها را دنياهايی کوچک با طلوع و غروب متوالی خورشيد توصيف کرد هنوز منجمان شناخت درستی از سيارکها نداشتند هرچند که تاريخچه کشف اين اجرام به دويست سال پيش برمی گردد.

در۱۸۰۱ م. جوزپه پياتزی که يک منجم ايتاليايی خوش اقبال بود در اولين روز سال موفق به کشف سيارکی شد که آن را سرس (برگرفته از الهه کشاورزی يونان) ناميد.يکسال بعد وقتی هاينريش اولبرس در حال جسجوی سرس بود موفق شد سيارک دوم يعنی پالاس را کشف کند. داستان کشف سيارکها همچنان ادامه دارد و امروزه تعداد آنها به چند ده هزاررسيده است.

سيارکها تکه سنگهايی هستند که در مدارهای مستقلی به دور خورشيد گردش می کنند. فقط سه سيارک سرس، وستا و پالاس قطری بيش از ۵۰۰ کيلومتر دارند. اکثر آنها اجرامی با ابعاد چند کيلومتر با ظاهری نامنظم هستند. در سال ۱۳۷۰ وقتی فضاپيمای گاليله در راه مشتری با سيارک گاسپرا و آيـدا ملاقات کرد، دانش ما از سيارکها دچار تغيير شد. اين فضاپيما اولين تصاوير نزديک از سيارکها را تهيه کرد.

جايگـاه سيارکـها

در سال ۱۷۶۶ يوهان تيتوس فرمول ساده ای ارائه داد که با کمک آن فاصله سيارات از خورشيد قابل محاسبه بود. سه سال بعد اخترشناس ديگری به نام يوهان بده به همان فرمول رسيد. اين فرمول که به قانون تيتوس- بده معروف است به صورت زير است:

0.3+0.4*N = فاصله از خورشيد(برحسب واحد نجومی)

که مقدار N برای سيارات به ترتيب فاصله از خورشيد عبارت است از                                       ... , N= 0 , 1 , 2 , 4 , 8 , 16

اين فرمول فاصله سيارات شناخته شده آن زمان را با تقريب خوبی به دست می آورد. چند سال بعد سياره  اورانوس کشف شد که با اين فرمول تطابق داشت! قانون تيتوس-بده وجود سياره ای را درفاصله ۲/۸ واحد نجومی پيش بينی می کرد ولی چنين سياره ای مشاهده نشده بود. بعد از کشف سرس، مشخص شد که فاصله آن ازخورشيد تقريبا  ۲/۸واحد نجومی است. با افزايش کشف سيارکها معلوم شد که بيشتر آنها در فاصله بين مريخ و مشتری قرار دارند که امروزه به آن کمربند سيارکها گفته می شود. مطابق يک نظريه قديمی که توسط اولبرس مطرح شده است سيارکها از متلاشی شدن سياره ای در بين مدار مريخ و مشتری به وجود امده اند. اما نظريه جديد که بر تکوين منظومه شمسی مبتنی است سيارکها را همان قطعات پيش سياره ای می داند که به دليل گرانش پيش سياره مشتری و آشفتگی های اوليه به سياره  تبديل نشده است. در سال ۱۸۶۷ منجم آمريکايی دانيل کيرکورد(Kirkwood) متوجه شکافهايی در کمربند سيارکها شد. دليل اين شکافها گرانش سياره مشتری است. شکافها در مدارهايی اتفاق می افتد که دوره تناوب سيارکها ۲∕۱ ، ۳∕۱ ، ۵∕۲و...  دوره تناوب مداری مشتری است.

اما تمام سيارکها بين مريخ و مشتری قرار ندارند.گروهی از سيارکها معروف به تروژن(Trojan )در مدار مشتری قرار دارند. وجود آنها يکی از پيش بينی های مکانيک کلاسيک است. دسته ديگر سيارکها به نام«قنطورس»(   Centaurs) هستندکه در آنسوی مدار مشتری و در مدار نپتون قرار دارند که معروفترين سيارک اين دسته «کايرون» است.  در مقابل اين سيارکهای دوردست، سيارکهايی هستند که به زمين نزديک می شوند و گاهی اوقات مدار زمين را قطع می کنند. به طور کلی به اين دسته از سيارکهای نزديک زمين(   Near Earth Asteroids) گفته می شود. تا کنون حدود ۳۰۰ سيارک نزديک زمين شناخته شده است که بزرگترين آنها Ganymed با قطری حدود ۴۱کيلومتر است. اين سيارکها به سه گروه زير تقسيم می شوند:

گروه آمور( Amor) سيارکهايی هستند که مدار مريخ را قطع می کنند ولی به مدار زمين نمی رسند.

گروه آپولو( Apolo)  آنهايی هستند که مدار زمين را قطع می کنند و دوره تناوبشان بيشتر از يکسال است.

گروه آتن (  Aten) سيارکهايی که مدار زمين را قطع می کنند و دوره تناوب آنها کمتر از يکسال است.

گمان می رود سيارکهای نزديک زمين زمانی جزء کمربند سيارکها بودند که در اثر برخورد يا گرانش سياره مشتری به بيرون پرتاب شده اند. شايد هم بقيمانده يک دنباله دار مرده باشند.

وجود اين سيارکها همواره ترس برخورد با زمين را به همراه دارد.سياره ما پيوسته با ذرات خرد و ريز(شهابواره ها) برخورد می کند. گاهی اوقات اين برخوردها بزرگ بوده است مانند حادثه تونگسکا در سال ۱۹۰۸ که باعث شد نيمی از جنگهای سيبری در آتش بسوزد.گاهی اوقات هم شانس با ما يار بوده است. در سال ۱۹۸۹ سيارکی  به قطر ۴۰۰ متر با سرعت ۷۴۰۰۰ کيلومتر برساعت از فاصله ۶۴۰۰۰۰کيلومتری زمين گذشت. يا در ژوئن ۲۰۰۲ سيارکی از فاصله ۱۲۰۰۰۰کيلومتری زمين گذشت. احتمال برخورد يک سيارک يا دنباله دار به زمين بسيار اندک است ولی صفر نيست. آمار نشان می دهد که در هر ۲۰۰ هزار سال سيارکی با قطری در حدود يک کيلومتر به زمين برخورد می کند. مطالعه و شناخت دقیق سيارکها به ما کمک می کند تا قبل از حادثه آنها را شناسايی و از بروز يک فاجعه جلوگيری کنيم.

                                                                                                                 امير حسن زاده

                                                                                                               تابستان ١٣٨٣